-Тапсырма.
Жұптық жұмыс. Ыбырай Алтынсариннің арманы
қазір орындалды ма? Қазіргі қазақстандықтар ақын
айтып отырған технология жетістігіне жетті ме? Сөзің
дәлелді болу үшін ақпарат құралдарынан әлемге
танымал, нанотехнология саласында жетістікке
жеткен отандастарымыз туралы ақпарат табыңдар.
Сол ақпаратты сынып алдында айтыңдар.
19 ғасырдың екінші жартысында Сырдария бойындағы қазақтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы өте ауыр болды. Мұндағы шекті, төртқара, шөмекей және т.б рулар қысты Сырдарияның төменгі жағында тек малшы көшпенділер ғана емес, сонымен қатар егіншілікпен айналысатын отырықшы қазақтар да тұрды. Бұлардың көпшілігі кедей жатақтар, олардың негізгі кәсібі суармалы егән шаруашылығы еді. Хиуа және Қоқан феодалдары Сырдарияның төменгі ағысы бойындағы және Ырғыз, Торғай, Ембі өзендерінің аңғарларындағы қазақтарды өздеріне қаратуды көздеді. Хиуа хандығы жергілікті халықтардан алым-салық жинап отырды. Сөйтіп, қазақтар тек өз феодалдарына ғана емес, сондай ақ Хиуа және Қоқан билеушілеріне де зекет және ұшыр төледі. Алым-салық жинау үшін олар әскери күштерді пайдаланды. Хиуа және Қоқан хандықтарының үстемдігіне қарсы Сырдария қазақтары көтеріліске шыға бастады. Мұндағы қазақтардың көтерілісін Әлім руынан шыққан Жанқожа Нұрмұхамедұлы басқарды. Шекті рулары басшыларының бірі Жанқожа жай қарапайым халық арасында беделді әрі мақсаткер батыр ретінде данққа бөленді. Жанқожа Сырдария бойы қазақтарының, соның ішінде егінші бұқараның өте күшті отаршылдық езгіге түсті. Оның жасақтары Кенесары сарбаздарымен бірге Созақ қамалын корғауға қатынасқан болатын. 1842 жылдың күзінде Жанқожаның әскері Хиуаның ірі бекінісі Бесқаланы қиратып қала коменденты Бабажанды өлтірді. 1843 ж Жанқожа батырдың жасақтары қуандария бойындағы хиуалықтар тұрызған қамалды талқандады. Ал 1845 ж осы қамалды қайтадан қалпына келтіру үшін жіберілген 2 мың хиуа шоғырларын талқандап жеңді. Осыдан кейін Сырдария қазақтарымен Хиуа билеушілерінің арсындағы күрес күшейе түсті. 1847 жылы Хиуа хандығының әскері өзен бойындағы қазақтарды егістікпен және пайдалы мал жайылымынан айыру үшін Қуандария өзенін бөгеп тастады, сөйтіп олардың қазақ жеріндегі озбырлығы одан ары қарай жалғасты. Орыс отарлаушыларына қарсы Сыр қазақтарының көтерілісі 1856 ж желтоқсан айында басталды. Көтерілістің басында Жанқожа батыр тұрды. 1856 ж патша әскерлерімен көтерілісшілер арасындағы тікелей соғыс қимылдары басталды. Бұл кезде Жанқожаның әскерінің саны 1500-ге дейін жетті. Көтеріліске басқа рулар да, соның ішінде құмды аймақтардағы көшпелілер де қатысты. Нәтижесінде көтерілісшілер саны ең әуелі үш мыңға , ал 1857 жылдың қаңтар айында бес мың адамға жетті. Бұл көтеріліс кезінде Жанқожа өзінің жақсы меңгерген әскери әдісін қолданды. Кө терілістің кеңінен таралуы Орынбор генрал губернаторлығы әкімшілігін қатты састырды. Оның бұйрығымен көтерілісті басу үшін Ақмешіттен генерал-майор Фитингоф бастаған әскери топ жіберілді. Оның құрамында 300- казак-орыс, 320 жаяу әскер, үш зеңбірек және екі ракеталық зеңбірек кірді. Көтерілісшілермен шешуші шайқас 1857 жылы 9 қаңтарда Қазалыға жақын жердегі Арықбалық мекенінде жүрді. Зеңбірек мылтықпен жақсы қаруланған Фитинговтың әскеріне қарсы Жанқожаның ақ туын көтерген көтерілісшілер бірнеше рет шабуыл жасады. Бірақ Жанқожа сарбаздарының шабуылы сәтсіздікпен аяқталып, аман қалғандары бытырап тарап кетті. Ауыр жараланған Жанқожаны сарбаздар шайқас болған жерден алып ығып қауіпсіз жерге жасырды. Көтерілісшілерді жеңген Фитингоф қазақтарың 212 үйін өртеп 20 мыңнан астам ірі қарасын тартып алып кетті. Жанқожа бастаған көтерілісшілер Сырдарияның оң жағалауына ондағы Хиуа хандығының жеріне өтуге мәжбүр болды. Жанқожамен бірге 20 шақты қазақ ауылдары көшп кетті.жанқожа мұнда Хиуа, Бұқара, Қоқан хандары тарапынан өзіне одақтас іздеді бірақ оның бұл саясатынан ештеңе шықпады. Жанқожа бастаған көтеріліс осылайша аяқталды. Патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы бас көтерулердің бірі –Есет Көтібарұлы бастаған кіші жүз қазақтарының көтерілісі. Көтерілістің шығуының басты себебі Арал теңізінің басты жағындағы Үлкен және Кіші Борсықты, Сам құмын, Сағыз ж/е Жем өзендерінің бойын мекендеген Шекті руына түтін салығы салынуы және жылдан-жылға патша үкіметінің қысымының күшеюімен байланысты еді. 20ғ 50 жылдарындағы Есет Көтібарұлы орыстардың отарлауына қарсыбелсенді күрес жүргізіп, Арал теңізіне бет алған Ресей әскерлеріне қатты қарсылық көрсетті. 1855 ж жазында Көтерілісшілер ме патша әскерлерінің арасында қырғын шайқастар жүрді. 8-шілде күні Есеттің жасақтары күтпеген жерден А.Жантөрин сұлтанның лагеріне шабуыл жасап, сұлтанды және он-шақты би старшындарды өлтірді. Аайда оқ дәрісі мол мылтықтармен қаруланған патша әскерлерімен көтерілісшілер шегінуге мәжбүр болды. 1858 ж қыркүйекте Бородин басқарған патша әскерлері Есет батыр бастаған көтерілісшілерді Сам құмында біржолата талқандады. Сөйтіп, патша үкіметінің отарлау саясатына және жергілікті бай шонжарларға қарсы бағытталған кіші жүз қазақтарының Есет батыр бастаған тағы бір көтерілісі сәтсіздікпен аяқталды.
Адамзаттың жер-анаға деген ықыласы ерекше.
Топырақтан жаралған болмысымыздан ба
әлде аталарымыздың жер үшін аянбай күресе
білгендігінен бе, білмеймін, қазақ үшін жер
мен ел ұғымы егіз. Әлем картасында жерінің
үлкендігі жағынан тоғызыншы орынды
иемдеген Отанымыз бар. Алайда басында
баспанасы мен өзіне тиесілі бір телім жері
жоқ қандастарымыздың толып жүргенін қалай
түсіндіреміз? Өзінің меншікті жері жоқ адам,
ерім деп еркелетпеген еліне қорған бола ала
ма?
Адамзаттың жер-анаға деген ықыласы ерекше.
Топырақтан жаралған болмысымыздан ба
әлде аталарымыздың жер үшін аянбай күресе
білгендігінен бе, білмеймін, қазақ үшін жер
мен ел ұғымы егіз. Әлем картасында жерінің
үлкендігі жағынан тоғызыншы орынды
иемдеген Отанымыз бар. Алайда басында
баспанасы мен өзіне тиесілі бір телім жері
жоқ қандастарымыздың толып жүргенін
қалай түсіндіреміз? Өзінің меншікті жері
жоқ адам, ерім деп еркелетпеген еліне
қорған бола ала ма?Әр жерде иесі бар деп
қоршалып, қорғалған, бірақ бір түп ағаш
егілмей, бір лашық салынбай созылып жатқан
жерлер бар. Ол жерлерді өзі алмай, өзгеге
де бермейтіндердің не ойлағаны бар? Жер
күтіп, баптағанды, топырағын шаң қылып
бүлдіршіндердің жүгіргенін, әйтеуір тірі адамға
қалқан болуды қалайды. Ал қоқысқа толып,
тынысы тарылған, егілмей жетімге айналған
жер де ауа жұта алмай қиналған адаммен
бірдей. Бірде бір адам қоқысқа толып, әбден
азып-тозған жерін сатуды жөн көреді. Сатып
алушы жерді қоқыстан тазалап жүріп, бұлақтың
көзін тауып алады. Әртүрлі жүзім, анар, алма
ағаштарын егіп, басына үй салады. Уақыт өте
сол маңнан жердің бұрынғы иесі өтіп бара
жатып, жайқалған бақты көріп, мен қандай
жерден айырылып қалғанмын деп өкініпті -
дейді аңыздарда.
Адамзаттың жер-анаға деген ықыласы ерекше.
Топырақтан жаралған болмысымыздан ба
әлде аталарымыздың жер үшін аянбай күресе
білгендігінен бе, білмеймін, қазақ үшін жер
мен ел ұғымы егіз. Әлем картасында жерінің
үлкендігі жағынан тоғызыншы орынды
иемдеген Отанымыз бар. Алайда басында
баспанасы мен өзіне тиесілі бір телім жері
жоқ қандастарымыздың толып жүргенін
қалай түсіндіреміз? Өзінің меншікті жері
жоқ адам, ерім деп еркелетпеген еліне